Duurzaamleven.net blog

Even een paar voorbeelden:

• Winst Shell meer dan gehalveerd
• Winst Ten Cate verschrompeld
• KPN begint gevolgen economische crisis te voelen

Allemaal voorbeelden van bedrijven die gewoon nog winst maken, alleen minder dan verwacht. Hoe en wanneer die verwachtingen tot stand zijn gekomen weet ik niet, maar zolang er nog flink winst wordt gemaakt, lijkt er mij nog geen sprake van een crisis.

Tenminste, zo werkt het voor mij privé: zolang ik aan het eind van het jaar geld overhoud,maak ik me geen enkele zorgen. Maar bij bedrijven ligt dat blijkbaar anders. Daar schieten aandeelhouders in de stress als ze minder snel slapend rijk worden. En dus moet er bezuinigd worden. Vaak gaat dit ten koste van de werknemers, terwijl een gezond bedrijf eerst kijkt naar zijn klanten, dan naar zijn werknemers, en pas dan naar de aandeelhouders.

Bovenstaande berichten wekken de indruk dat het allemaal verschrikkelijk is, maar ik zie echt geen reden voor paniek (hoewel dat elders wel anders is).

Essent schetst een doemscenario voor het geval de overname door het Duitse RWE niet doorgaat. En volgens Essent is er geen alternatief.

Op dat laatste trigger ik altijd. Als iemand mij voorspiegelt dat er maar één optie is, wordt ik achterdochtig. Immers, er zijn er altijd twee: je volgt die specifieke optie, óf je doet het niet. Maar meestal zijn er nog veel meer mogelijkheden. Als er niets te kiezen viel, zouden ze je er niet mee lastig vallen.

Er is hier sprake van een vals dilemma. Want natuurlijk zijn er alternatieven. We kunnen alles bij het oude laten. Essent kan worden overgenomen door een andere partij. De staat kan de energievoorziening in zijn geheel op zich nemen. Verzint u maar...

Ook van het argument dat het de winstuikering voor de aandeelhouders onder druk zou zetten ben ik weinig onder de indruk. Het lijkt me goed om de belangen van de klanten (voor Essent) en de burgers (voor de overheid) voorop te zetten. En ik betwijfel of dat het geval is als Essent wordt overgenomen door RWE.

Op dit moment ben ik huiverig voor dit soort monsterfusies. We hebben in de bankwereld gezien dat dat uiteindelijk tot onoverzichtelijke, diffuse bedrijven kan leiden. En dat lijkt me geen goed idee voor een cruciale bedrijfstak als energievoorziening.

Laatst was ik bezig met Google Maps en toen kwam ik ergens in Duitsland wel heel vreemde structuren tegen. Het deed me meteen denken aan afgravingen, maar deze waren wel heel groot (met een doorsnede van 5km).

Vandaag kwam ik dit artikel tegen over 'schone kool'. Daar staat een centrale in Bergheim (Duitsland) in, en toen viel er een kwartje.

De foto's doen een beetje denken aan de werken van Siemen Dijkstra. In zijn eigen soort heeft het wel een bepaalde schoonheid. Tot je nadenkt over de schaal: een gat in de grond van 5 kilometer doorsnee. Het kost uren om daar omheen te lopen. Enorm dus. Wat een schade aan het landschap.

Een ander voorbeeld uit het artikel geeft nog eens duidelijk aan om hoeveel kool het gaat. De Scherer centrale in Juliette, Georgia (VS) gebruikt dagelijks drie treinen kool van 2 mijl (!) lang die van 1800 mijl verderop moeten komen. Nu dacht ik eerst "dat is ver", maar als je bedenkt van hoever olie moet komen, is kool eigenlijk nog een relatief lokale oplossing.

Ook nu weer besef ik dat de vraag niet is welke energiebron we zouden moeten gebruiken (fossiele brandstoffen, biobrandstoffen, zonneenergie, noem maar op). Deze voorbeelden laten weer eens duidelijk zien dat een belangrijk deel van het probleem in de omvang zit. We kunnen niet met zulke hoeveelheden energie blijven verbruiken.

Eerder schreef ik dat ik geen economisch herstel wil, maar economische heroverweging. Peter Blom, directievoorzitter van Triodosbank, zegt het in Triodosnieuws 106 van Lente 2009 zo:

We moeten weg bij de dogma's van het vrije markt mechanisme. We zien nu dat het zijn beperkingen heeft. Niet de markt moet centraal staan, maar de mens, onze gemeenschap, onze planeet, onze toekomst.

Als ik de klemtoon net een beetje anders leg, sluit het nog beter aan op hoe ik het zie: "De markt moet niet centraal staan." Marktmechanisme is een sterk, zelfregelend principe, maar het regelt maar één ding: afstemming van vraag en aanbod via de prijs. Dat is dus maar één poot van de Planet, People, Profit driepoot. En op één poot kan je niet staan. Dan ben je niet stabiel.

Dat wil niet zeggen dat het marktmechanisme inherent slecht is, maar wel dat er meer nodig is dan dat alleen. In het huidige financiële systeem kwam de markt, de aandeelhouder, in de afgelopen decennia steeds centraler te staan. Tot eigenlijk niets anders meer telde. Zolang de aandeelhouder zijn dividend maar uitgekeerd kreeg, ging alles goed met de bank, en 'dus' met het financiële systeem. We weten nu waar dat op uitloopt.

De Triodosbank doet dat anders. Die investeert in initiatieven die zowel bedrijfseconomisch, als ecologisch en ethisch gezond zijn. En daar zijn ze heel transparant in, want hier kan je zien waar ze bij jou in de buurt in hebben geïnvesteerd. Dus geen complexe financiële constructies waardoor je geen idee meer hebt wat er met jouw spaargeld in verre, vreemde landen wordt aangericht, maar zichtbaar, positief resultaat bij jou om de hoek.

Ik ga weer bespoten groente eten. Tenminste, dat zou ik moeten doen als ik de conclusies van dit onderzoek volg.

Er zijn voor mij drie redenen om biologisch te eten:

• als het voordelen heeft voor mijn gezondheid (ik vind het een idioot idee om gif op je eten te sproeien, en hoop bovendien dat biologisch eten meer voedingsstoffen bevat)
• als ik het lekkerder vind
• als het milieuvoordelen heeft

De twee eerste redenen staan al langer ter discussie en nu dus ook het laatste punt.

Nu kan je natuurlijk het onderzoek in twijfel trekken. Hoe zijn de milieugevolgen bijvoorbeeld omgerekend naar geld? En hoe zijn de verarming van de bodem en de soortendiversiteit meegenomen? Maar zo'n redenering leidt meestal tot niets.

Gelukkig is er ook een andere, constructievere conclusie mogelijk: de biologische landbouw moet beter. Biologische landbouw is nu eigenlijk conventionele landbouw, maar dan zonder chemicaliën (kunstmest en bestrijdingsmiddelen). Dat is net zoiets als zeggen dat "vegetarisch" hetzelfde is als "vleesloos". En dat is het niet, want een verstandig vegetariër zal zijn dieet aanpassen om de voedingsstoffen die anderen uit vlees halen toch binnen te krijgen.

In mijn moestuin heb ik hetzelfde probleem als de biologische landbouw: in plaats van chemicaliën stop ik daar veel arbeid in. In plaats van spuiten moet ik wieden. In plaats van kunstmest strooien moet ik mest uitrijden. In plaats van mechanisch oogsten, moet ik elk product met de hand binnen halen. Kortom, conventioneel tuinieren scheelt een hoop gedoe.

Maar hoe moet het dan anders? Voor mij ligt het antwoord bij permacultuur. Bij permacultuur spelen o.a. permanente gewassen (veel minder werk), biodiversiteit (veel sterker ecosysteem), werken in meerdere lagen (waardoor een hoge productiviteit wordt bereikt), combineren van functies (een struik geeft zowel vruchten als schaduw en luwte), combinatieteelt (waar gewassen elkaar helpen) een rol. Allemaal eigenschappen die biologische landbouw zou kunnen benutten voor verbetering.

Volgens McDonough bestaat "weg" niet. Want waar gaan dingen heen als je ze "weg" gooit? Ze zijn dan niet ineens verdwenen, ze zijn alleen ergens anders naar toe. In het gunstigste geval maken ze deel uit van een kringloop, zoals keuken en tuinafval op een composthoop. Deze ideale situatie wordt op afstand gevolgd door producten die worden 'gerecycled' (of 'downcycled' zoals het in Cradle to Cradle wordt genoemd), zoals papier, plastic en metaal.

Maar het overgrote deel van ons afval komt op de stort terecht. Dat geld voor ons huisafval, maar dat geld ook voor electronica, autobanden, vliegtuigen en boten.

Deze foto's laten prachtig zien wat er dan gebeurd. Het is natuurlijk maar een topje van de ijsberg, maar het geeft toch een gevoel van de enorme bergen afval die we met z'n allen produceren.

Wie hoopt in deze tijd nu niet op economisch herstel? Nou, ik!

In de katern "Opinie & Debat" van het NRC van het afgelopen weekend stond dit artikel waaruit ik graag wat wil citeren:

Als belangrijke reden voor de huidige economische crisis noemen de schrijvers, naast "de zwendel van de financiële markten"

...het overspannen gedrag van het moderne management, dat wij de bomen-in-de-hemelillusie noemen...

Als voorbeelden noemen zij de autoindustrie die alleen kan blijven bestaan als we elke 3 jaar een nieuwe auto kopen. Of de luchtvaartindustrie die er op gebaseerd is dat het aantal vluchten de komende decennia tot absurde hoogtes zal groeien. Dit soort denken is gangbaar, terwijl we weten wat de maatschappelijke en ecologische gevolgen zijn.

Het mooie van het artikel is dat het aangeeft waarom het fout gaat. Met twee voorbeelden wordt namelijk inzichtelijk gemaakt met welke instrumenten ons kabinet moet sturen:

De reden dat deze effecten [van duurzame investeringen] niet in de CPB-berekening voorkomen is de regel dat zulke investeringen in zo’n twintig jaar terugverdiend moeten worden. Daartoe dient dan de discontovoet van 3 à 4 procent met een risico-opslag van enkele procenten. Zo redenerend worden de investeringen niet uitgerekend als langetermijnkapitaalvorming maar als kortetermijnbusinessplannen. Delta- noch Zuiderzeewerken, polders, snelwegen, Concertgebouw noch Rijksmuseum hadden conform dit denkmodel ooit geschapen mogen worden.

Een voorbeeld dichterbij huis om dit te verduidelijken. Het CPB meldde dat het isoleren van oude woningen geen soelaas biedt tegen de recessie. In onze optiek is dit juist wel het geval. Het aardgas raakt op. De voorraad ervan staat niet op de nationale balans. Verminderd verbruik verschijnt in het bnp niet als besparing, maar als tegenvaller.

Dus besparingen op ons energieverbruik verschijnen op het geabstraheerde dashboard van ons kabinet niet als een groen, maar als een rood lichtje. Met zulke signalen is de kans klein dat er uit het huidige kabinetsoverleg creatieve, inspirerende en duurzame oplossingen komen. Terwijl die er wel zijn:

Zodra het wagenpark grotendeels hybride of elektrisch is, kan het gezamenlijke accuvermogen met behulp van intelligente schakel- en oplaadsystemen één massale opslag worden voor elektriciteit. Een auto is zelden een rijtuig en meestal een statuig, en stopcontacten kun je overal aanleggen. In China en Israël, jazeker, wordt aan deze ontwikkeling gewerkt.

Dus:

De wereldeconomie voorbij de recessie zal dus niet moeten gaan over de terugkeer naar de steeds snellere doorstroming van grondstoffen naar afval, maar over het herstel en scheppen van kapitaalvoorraden, in de vorm van een permanente energievoorziening, stabilisering van het klimaat, voorkomen van extreme weersomstandigheden, droogte en wateroverlast, herstel van natuur en biodiversiteit en drastische maatregelen om de landbouw veilig te stellen.

Deze recessie is anders dan alle vorige, en het oude economenrepertoire schiet tekort om antwoorden te geven. De aanwijzingen dat het hier gaat om een historische transitie, worden met de dag duidelijker.

Daarom de titel van dit stukje: Ik wil geen economisch herstel, maar economische herziening.

Zojuist heb ik deze discussie bekeken tussen de fractieleider van GroenLinks en een hoogleraar economie over de maatregelen die we moeten nemen tegen de crisis. Eigenlijk waren ze het met elkaar eens, en dat lijkt me op zich al vermeldenswaardig.

Eerlijk gezegd heb ik erg veel moeite om zelf een mening te vormen over wat er zou moeten gebeuren. Ik kan me dus goed voorstellen dat ons kabinet er niet goed uitkomt. Of eigenlijk zou het accurater zijn om te zeggen dat de coalitie er niet uit komt. Een aantal maatregelen zijn namelijk onvermijdelijk, maar ze worden niet genomen omdat ze niet lekker liggen in de partijprogramma's.

En één ding weet ik zeker: de crisis raak ook de overheid, dus de overheidsbegroting gaat achteruit. De keuze die je hebt is of je de klap vooraf opvangt, door te investeren, of achteraf, door tegenvallende belastinginkomsten en oplopende uitkeringen. In het eerste geval houd je wat over aan je investeringen, in het laatste geval heb je niets. Dus de keuze lijkt me duidelijk.

De volgende vraag is waar geïnvesteerd moet worden. Daar kan je nog maanden het poldermodel op los laten, en misschien is dat ook wel verstandig, maar een aantal investeringen ligt zo voor de hand, dat je daar nu al over kunt beslissen. Investeer in onderwijs, zorg, infrastructuur en duurzaamheid. Concreet voorbeeld: vervang alle ramen van scholen en andere overheidsgebouwen door dubbel glas. De Intermediair van 12 maart heeft nog 7 investeringstips voor het kabinet.

Daarnaast moeten we er voor zorgen dat we straks de schade aan de overheidsbegroting weer kunnen herstellen. Ook hier zijn een aantal voor de hand liggende opties, die echter zo onpopulair zijn dat ons huidige kabinet steeds nieuwe redenen verzint om de beslissing uit te stellen. Denk aan maatregelen in de AOW en hypotheekrenteaftrek. Denk ook aan het JSF-gebeuren: dit lijkt me niet het moment om ons schaarse geld naar de overkant van de grote plas te sturen.

Ik kan me dus goed voorstellen dat de coalitie er nog niet uit is, maar volgens mij hadden ze allang een paar acties in gang kunnen zetten. We moeten voorkomen dat we in partijpolitieke handjeklap blijven hangen, waar we alleen een paar onsamenhangende, halfzachte afspraken aan overhouden. Ik vind het de hoogste tijd worden dat onze regering de politiek even vergeet en zich helemaal richt op het regeren.

De coalitie voert al ruim een week crisisoverleg, en het gaat moeizaam. Gangbare economie-theorie schrijft voor dat je recessies bestrijdt door de bestedingen op te schroeven. En de enige die dat in tijden van economische tegenspoed kan doen is de overheid. Met geleend geld, dat wel. Dus alle partijen willen investeren, maar er is verschil van mening hoeveel bezuinigingen daar tegenover moeten staan en hoe snel de staatsboekhouding weer op orde moet zijn.

Onze huidige economie is gebaseerd op de kringloop van geld. Dat is net zoiets als de natuurlijke kringlopen van bijvoorbeeld water en voedingsstoffen, maar net een beetje anders. De geldkringloop is namelijk niet stabiel, maar moet groeien. En die groei moet groter zijn dan de inflatie, want anders schiet je er niets mee op.

Die groei komt natuurlijk ergens vandaan. Om te kunnen goeien, moet de economie gevoed worden. Gelukkig zijn er schijnbaar onuitputtelijke voedingsbronnen, zoals de bodem, de zee en fossiele brandstoffen. Ik zeg 'schijnbaar' omdat het inmiddels niemand kan zijn ontgaan dat die bronnen verre van onuitputtelijk zijn. De bodem raakt uitgeput, de zee raakt overbevist, en de olie raakt op.

Leren we van onze fouten? 'De voorraad olie is natuurlijk te beperkt, terwijl de voorraden kool en uranium veel groter zijn. Dus als we daarop overstappen, kunnen we weer een hele tijd vooruit.' Onzin. Eindig is eindig. Punt. Einde verhaal. Geen discussie mogelijk. Dus al zou uranium 'minder eindig' zijn dan olie, uiteindelijk raakt het een keer op en zitten we dus weer met hetzelfde probleem. We moeten dus wat anders verzinnen.

Maar wat dan? Zit de oplossing in spaarlampen, CO₂-compensatie en hybride auto's? Moeten we radicaal simpel gaan leven? Terug naar de prehistorie? Alternatieve economie? Een communistisch systeem zoals op Cuba? Of beperkt houdbaar geld zodat investeren veel aantrekkelijker wordt dan sparen?

Cradle to Cradle spreekt mij erg aan. Omdat het uitgaat van overvloed in plaats van beknibbelen. Daarvoor moeten we wel onze wereld opnieuw ontwerpen. En om dat te kunnen doen, moeten we de manier we ontwerpen opnieuw ontwerpen. Want onze huidige manier van ontwerpen is gericht op maximale winst, en neemt milieu en ethiek amper mee in haar overwegingen.

Maar dit blijft allemaal bij de klassieke Keynesiaanse theorieën. Wat als de gangbare theorie niet meer opgaat? Dit artikel vergelijkt de maatregelen tot-nu-toe met het dotteren van een hartpatient. Wat als het economische systeem inderdaad die hartpatient is en gewoon niet meer werkt als voorheen? Wat zijn dan de alternatieven?

Eén alternatief is de meritocratie. Iets dat al jaren gangbaar is in de groepen ontwikkelaars die aan open source software werken, en die steeds meer zijn ingang begint te vinden in sociale netwerken als bijvoorbeeld Twitter. Zowel bij ontwikkeling van open source software als bij sociale netwerken ontlenen de leden hun status aan hun bijdrage aan de gemeenschap. Hoe meer code van goede kwaliteit je aan het project bijdraagt hoe meer je kunt mee beslissen over het verloop van het project. Hoe mee interessant nieuws je te melden hebt op je blog en op Twitter, hoe meer mensen je berichten zullen lezen. Kenmerk van deze meritocratie-netwerken zijn openheid en transparantie en dat zijn nou net de eigenschappen die veel aan bod komen bij discussies over de hervormingen van ons financiële systeem. Misschien moeten de hervormers eens op het Web 2.0 gaan kijken.

Het kabinet wil in 2020 energieneutraal bouwen. Daarvoor gaat de voorgeschreven EPC (energieprestatiecoëfficient) van 0,8 sinds 2006, via 0,6 in 2011 en 0,4 in 2015 naar 0 in 2020.

Dat zijn ambitieuze plannen, waarvoor ook de bepalingsmethodiek van het EPC moet worden aangepast. En omdat wij op dit moment een huis aan het bouwen zijn, hebben we nog wel wat tips.

De huidige bepalingsmethodiek lijkt namelijk te zijn opgesteld door installateurs. Voor installaties (ketels, afzuiging, e.d.) krijg je veel punten, maar voor passieve, low-tech maatregelen een stuk minder. Natuurlijk is de methodiek nog niet voorbereid op muren van strobalen, maar ook voor oriëntatie ten opzichte van de zon krijg je geen punten. Terwijl dat juist een heel belangrijke maatregel is voor passiefhuizen.

Een ander voorbeeld is isolatie van de ramen: wij kiezen voor normaal dubbel glas. Dit is goedkoper, maar laat ook extra zon door in de winter. Om te voorkomen dat de warmte er 's avonds weer met dezelfde snelheid uit vliegt, hebben we luiken voor de ramen bedacht. Helaas is deze oplossing niet voorzien in de methodiek, dus voor de EPC krijg je daar geen punten voor.

Als laatste wil ik onze leemkachel noemen. Dit is één van de meest efficiente manieren om je huis met hout te verwarmen. En het juiste hout is CO₂-neutraal. Een puntenpakker dus? Nee, want dit soort oplossingen kent de methodiek niet.

Doordat we voor passieve, onconventionele en low-tech oplossingen kiezen, hebben we moeite om zelfs de EPC van 0,8 te halen. Maar volgens mij zegt dat meer over de huidige methodiek, dan over ons huis. Veel ruimte voor verbetering dus!